چکامه ادب پارسی

زندگی نامه پروین

در 25 اسفند 1285، در شهر تبریز دختری چشم به جهان گشود که او را رخشنده نامیدند. رخشنده در خانواده ای فاضل و در دامان پدری دانشمند و مادری شاعر تربیت شد. او به یمن بهره مندی از فضای ادبی و شاعرانه ای که در خانه پدری وجود داشت و قریحه ای سرشار از ذوق ادبی و توانایی فراوانی که در این زمینه از آن برخوردار بود، به سرودن شعر روی آورد. پدرش اعتصام الملک به دلیل اشعار موزون و زیبایی که رخشنده در 8 سالگی سرود، تخلص «پروین» برای او انتخاب کرد و به تدریج به همین نام شهرت یافت.

دیوان شعر پروین

دیوان شعر پروین اعتصامی، نخستین بار در سال 1314 به کوشش پدر و برادرش ابوالفتح با پنج هزار بیت به چاپ رسید. این کتاب نظر محافل ادبی و به ویژه زنان را به خود جلب کرد. در آن زمان، پروین که شاعری جوان بود، در شمار شاعران جوان و سرآمدان دوره خویش به شمار می آمد. دیوان اشعار پروین، قالبی منظم دارد که رفته رفته بر ابیات آن اضافه شده است. در حال حاضر، دیوان اشعار او شامل 5606 بیت در قالب 209 قصیده، قطعه، غزل، مثنوی، پنج قطعه کوتاه دو سه بیتی و نیز یازده تک بیتی است که در آن، آموزه های اخلاقی، تعلیمی و پند و اندرزهای اجتماعی بیان شده است.

هنر شاعری پروین

پروین اعتصامی، شاعری هنرمند است. نقطه اوج هنر او در این است که با تیزبینی خاص خود، نحوه زندگی هم نوعانش را می بیند. او برای اصلاح نقاط ضعف آنها، از زبان و سرگذشت حقیقی یا خیالی افراد، حیوانات و اشیا، از جمله ظالم و مظلوم، چشم و مژگان، صیاد و مرغ و... بهره می گیرد. پروین شعر می سراید و در هر شعرش، مطالب مورد نظر خود را به یاد خوانندگان می آورد. به همین دلیل، شعر او به تابلویی ازقصه حیات انسان ها تبدیل شده است. هنر دیگر شاعری پروین، اصالت و نوآوری اوست. همچنین پروین در پندگویی به طبقات مختلف مردم، با زبانی ساده و روان، آنها را به سوی ویژگی های انسانی دعوت می کند و با هنرمندی تمام، از آگاهی، چیره دستی و شجاعت آدمیان سخن می گوید. همین هنر شاعری او سبب شده که برخی از دیر باورانی که به او شک و تردید داشته اند، شعرش را معما بدانند و به او تهمت بزنند و اشعارش را به ناصر خسرو نسبت دهند».

ویژگی های روحی

آنچه از اشعار پروین اعتصامی می توان درباره خلقیات و روحیات او نتیجه گیری کرد، دل بستگی عمیق او به پدر و استعداد و شوق فراوان او به آموختن است. پاکی و پاک دامنی، ظلم ستیزی، مخالفت با ستم و ستمگران و نیز ابراز همدردی و همدلی با محرومان و ستمدیدگان، از ویژگی های روحی پروین به شمار می آید. شاید همین روحیه سبب شد تا او دعوت رضا شاه را برای آنکه معلم ملکه باشد، نپذیرد. همچنین می توان محبوبیت و شهرت پروین را در بین مردم، به دلیل روحیه دینی و پای بندی او به اصول دینی و اخلاقی دانست.

جوانی با تجربه های گذشتگان

اشعار پرون اعتصامی، اصالت و تازه گویی دارد. او در محضر استادان آشنا به روش کلاسیک و میراث فرهنگی و ادبی ایرانیان پرورش یافته و به مانند آنها به سرودن شعر پرداخته است. همچنین، پروین صاحب افکار و ایده های تازه ای بود. «مارگارت آرنت مدلونگ» در تفسیری کلی از اشعار پروین می نویسد: «پروین با هوشمندی تمام، نوع ادبی سنتی مناسبی را برای بیان افکار خود انتخاب کرده است. اشعار پروین با سبک شاعران بلند آوازه ایران از لحاظ محتوا و مفهوم و نیز ظاهر گفتار و رعایت وزن و قافیه و اسلوب گویش شعر کهن فارسی سروده شده، و خواننده را به یاد شاعران گران قدری چون رودکی، ناصر خسرو، سنایی، سعدی و نظامی و حافظ می اندازد».

خیال و خیال پردازی در شعر پروین

پروین اعتصامی در سراسر اشعار پندگونه خود، می خواهد مخاطب را به حق و حقیقت هدایت کند. تمام خیال پردازی های او، از زندگی عمومی مردم سرچشمه می گیرد و در بازگویی نابسامانی ها و دردهای همان مردم به کار می رود. خیال پردازی در شعر پروین واقعی و هدایت کننده به سوی حقایق زندگی است؛ زیرا او خود فردی با سلامت نفس، نکته سنج و موشکاف، حقیقت بین، عاشق مردم و مسلمان است. پروین حقایق زندگی هم نوعان خود را می بیند و مانند امانتداری مؤمن، آن را دل سوزانه در شعر خود منعکس و به دیگران متنقل می کند.

مناظره در شعر پروین

یکی از برجستگی های شعر پروین، روی آوردن به هنر مناظره است. این نوع شعر با هنرمندی وخلاقیت شاعر، گوشه ای از دیوان او را به خود اختصاص داده است. مناظرات صد و بیست گانه پروین، به گونه ای ساده، قابل فهم و صریح سروده شده است که اغلب با یکی دوبار خواندن، مفهوم آن در ذهن خواننده ماندگار می شود. در واقع مناظره، اوج شعر پروین است. از معروف ترین مناظره های انتقادی شعر او، می توان به قطعه «مست و هوشیار» اشاره کرد. پروین در این قطعه، بسیاری از حقایق وضعیت اجتماعی زمان خود را بیان می کند. فقر، ستم و بی اعتنایی به مسائل شرعی از آن جمله است.

حکایت در شعر پروین

یکی از روش های بسیار مؤثر در اندرز دادن، استفاده از داستان سرایی و حکایت گویی است. پروین اعتصامی در اشعار خود از این روش به خوبی استفاده کرد و می توان او را بزرگ ترین شاعر داستان سرای معاصر زبان فارسی دانست. پروین با بیان گوش نواز و تأثیرپذیر، از زبان مردم، حیوانات، اجسام، خوراکی ها و دیگر اشیا، مطالب پندآموز خود را به سادگی و با تصاویری روشن در ذهن خوانندگان خود جای می دهد. در واقع علت موفقیت پروین در سرودن داستان های جذاب و شیرین این است که او از یک سو داستان های خود را که اغلب افشای درد و رنج اطرافیانش بوده، به خوبی درک کرده است و از سوی دیگر، طبیعت نقاد او این داستان ها را با قوه تخیل و احساس و اندیشه خود به همراه چاشنی صداقت و اصالت که در گفتار دارد، در شعرهایش آورده و به خوبی ارائه کرده است.

مبارزه با تنگ دستی

پرداختن به حقایق زندگی اقشار گوناگون جامعه و جدی گرفتن نیازهای آنان و افشاگری شجاعانه، از موضوعاتی است که پروین در شعر خود به آن توجه می کند. او با مردم هم عصر خود پیوند معنوی استواری داشت؛ به گونه ای که از درد و رنج های آنها بسیار پریشان و ناراحت می گشت. شرح نابه سامانی زندگی مردم و بازگویی آن، سبب شده که عده ای اشعار او را غمناک توصیف کنند؛ در حالی که شعر پروین غمناک نیست، بلکه شرح احوال زندگی مردمی رنج کشیده است که پروین در سروده هایش به آن می پردازد.

فقرستیزی در دیوان پروین

پروین در بسیاری از شعرهایش، درباره فقر به شکل های گوناگون و از زبان افراد مختلف سخن گفته است. او در یکی از سروده های خود چنین می گوید:

همچنین در جای دیگر، او از تیره روزی و فقر دخترکی سخن می گوید که به علت موی ژولیده، جامه پر وصله و رخسار رنگ پریده اش، مورد استهزای همسالان خویش قرار می گیرد. یا از زبان زنی سالخورده و فرسوده به تشریح اندوه ناشی از فقر او می پردازد و به خواننده می فهماند که منشأ فقر، به جامعه، دولت و مردم ثروتمند آن باز می گردد.

نکوهش خودکامگی

پروین اعتصامی، این شاعر آزادی خواه، در شعر خود به مسئله خودکامگی زورمندان می پردازد. او مانند شاعران دیگری که با او هم زمان بودند و در مقابل ظلم ایستادند، همواره خودکامگی زورمندان را نکوهش می کرد. البته پروین هیچ گاه کسی را هجو نکرد و واژه ای زشت و خلاف عفت عمومی به کار نبرد، بلکه با روشی شیوا، روان و زیبا، ضمن محکوم کردن افراد مستبد و نفی راه و روش زشت آنان، جامعه را به اجرای عدالت دعوت می کند که زیبایی این برخورد را می توان در قطعه «اشک یتیم» به خوبی مشاهده کرد.

مخاطبان پروین

اشعار پروین اعتصامی، مردمی است و مخاطبان او طبقات گوناگون مردم اند. او حقایق زندگی افراد جامعه خود را باور داشت و با تمام وجود آن را حس می کرد. پروین با شجاعتی خاص و صراحت، دردها را به گوش قدرتمندان می رساند. در اشعار او شاه و گدا، دارا و نادار، سپید و سیاه، خوش بختی و تیره روزی، همه مخاطب و دریافت کننده پیام اندرزگونه او هستند.

پروین برای تأثیرگذاری بهتر در مخاطبان، از انواع فنون کلامی از جمله حکایت، ضرب المثل و مناظره بهره گرفته است. به دلیل همین ویژگی ها و نزدیکی به واقعیت های زندگی بیشتر مردم جامعه و مخاطبان خود، به قول ملک الشعرای بهار، دیوانش همچون «قند پارسی» مذاق جان را شیرینی می بخشد.

بهره گیری از آیات در اشعار پروین

از ویژگی های بارز اشعار پروین اعتصامی، بهره گیری از آیات کریمه قرآن مجید است که به بزرگی و شکوه سروده های او ارزش بیشتری می افزاید. این بهره برداری، در جای جای دیوان او منعکس و جلوه گیر می باشد که به آنها اشاره می کنیم:

1. ید بیضاء

پروین اعتصامی در نخستین قصیده از دیوان خود جایی که می گوید:

به داستان معجزه حضرت موسی علیه السلام ، ید بیضاء اشاره مستقیم دارد که در قرآن مجید آمده است: «هنگامی که دست خود را بیرون کشید، ناگاه درخشنده و خیره کننده ناظران بود».

2. گواهی دادن جوارح

پروین در یکی دیگر از قصایدش از آیات قرآن بهره گرفته و گفته است:

در این بیت، پروین به دادگاه عدل الهی در روز رستاخیز اشاره دارد؛ جایی که اعضا و جوارح به اعمال فرد گواهی می دهند. خداوند در قرآن فرموده است: «به پوست های خود گویند چرا بر ضد ما شهادت و گواهی دادید».

3. عصا واژدها

او در قصیده «آینه معنا» در بیت:

به عصای حضرت موسی علیه السلام و داستان گلستان شدن آتش بر ابراهیم خلیل الرحمن به امر خدای تعالی اشاره می کند.

4. لطف حق

احساسات و هنرمندی های شاعرانه پروین در دیوانش زمانی اوج می گیرد که به داستان حضرت موسی علیه السلام و مادر او می رسد و به دریا افکندن و سالم ماندن آن حضرت را از الطاف حق تعالی می داند. پروین اعتصامی در اشعار خود چنین می سراید:

غروب عمر پروین

پروین اعتصامی در روز سوم فروردین سال 1320 هجری شمسی، در بستر بیماری افتاد و شب شنبه 15 همان ماه در آغوش مادر در 35 سالگی دعوت حق را لبیک گفت و در شهر قم، در مقبره خانوادگی خود واقع در صحن مطهر حضرت معصومه علیهاالسلام در کنار قبر پدر به خاک سپرده شد. پروین در قطعه ای که برای سنگ فرار خویش سروده، ضمن بازگویی حالات انسان در محنت گاه گور و التماس قرائت «فاتحه و یاسین»، طبق عادت و خصلت خویش، کسانی را که بر مزارش قدم می گذارند به رعایت حال دیگران سفارش می کند و با شیرینی سخن خود، از دوستی ها و بی وفایی دنیا می گوید